Muzyka impresjonizmu

W kwietniu 1874 r. grupa młodych malarzy zorganizowała w Paryżu własną wystawę. Claude Monet pokazał na niej widok portu w Hawrze o świcie i nazwał go po prostu Impresja, czyli wrażenie. Krytyk Louis Leroy wyśmiał w gazecie „impresjonistów”, a malarze przyjęli tę nazwę za swoją. Chcieli oddać to, co oko widzi w jednej chwili: światło, mgłę, drganie wody.

Kilkanaście lat później ten sam przymiotnik zaczęto stosować do muzyki. Słuchacze usłyszeli u Claude'a Debussy'ego coś podobnego jak na płótnach Moneta: zamiast wyraźnego rysunku melodii i dramatycznej akcji, plamy barw i nastroje. Encyclopaedia Britannica nazywa ten termin w odniesieniu do muzyki „dość mglistym” i przypomina, że Debussy go nie lubił. W liście do wydawcy (1908) narzekał, że to, co próbuje tworzyć, „imbecyle nazywają impresjonizmem”.

Muzyka Debussy'ego jest bliska także poezji symbolistów (Stéphane Mallarmé, Paul Verlaine). Symboliści nie opisywali świata wprost, tylko sugerowali nastrój dźwiękiem słów i obrazem. Debussy przyjaźnił się z Mallarmém, a jego wiersz Popołudnie fauna (1876) stał się punktem wyjścia najsłynniejszego utworu kompozytora.

Impresjonizm nie był szkołą z regułami ani zamkniętą epoką. To styl, który zaczął się we Francji pod koniec XIX w., a jego środki przejęło potem wielu kompozytorów w różnych krajach, także Karol Szymanowski.

Impresjonizm przypada na przełom XIX i XX w. Zwykle przyjmuje się lata ok. 1890–1918: od pierwszych dojrzałych utworów Debussy'ego do jego śmierci. Granica nie jest ostra, bo Ravel komponował w podobnym duchu jeszcze w latach 20., a Debussy w ostatnich utworach szedł już w nową stronę. Na lekcji impresjonizm stawiamy po romantyzmie, na progu muzyki XX w.

1. Średniowiecze — do ok. 1430
2. Renesans — ok. 1430–1600
3. Barok — ok. 1600–1750
4. Klasycyzm — ok. 1750–1820
5. Romantyzm — ok. 1820–1900
6. Impresjonizm — ok. 1890–1918 (przełom XIX i XX w.)
7. Muzyka XX i XXI w. — wiele kierunków naraz

Pomarańczowe daty dotyczą Europy, niebieskie Polski.

Romantycy budowali muzykę z napięć: akord dysonansowy „chciał” się rozwiązać, melodia dążyła do kulminacji. Impresjoniści osłabili ten ruch do przodu. Britannica wylicza cechy, które zwykle nazywa się impresjonistycznymi: harmonia stojąca w miejscu, nacisk na barwę instrumentów, która migocze jak kolory, melodie bez wyraźnego kierunku, ozdobniki zasłaniające melodię i unikanie tradycyjnych form.

Elementy dzieła muzycznego w impresjonizmie

1. Kolorystyka. Barwa staje się równie ważna jak melodia. Kompozytor dobiera instrumenty, rejestry i sposoby gry (tłumik, flażolet, tremolo, pedał fortepianu) tak, jak malarz dobiera kolory.
2. Harmonika. Akord bywa samodzielną „plamą” brzmienia. Pojawiają się akordy przesuwane równolegle (paralelizmy), skala całotonowa, pentatonika i dawne skale modalne. System dur-moll słabnie, ale nie znika.
3. Melodyka. Krótkie motywy, często łukowate, zamiast długich, śpiewnych tematów. Melodia potrafi się rozpłynąć w akompaniamencie.
4. Rytmika i agogika. Puls bywa zatarty: triole obok ósemek, zmiany metrum, swobodne tempo (rubato), ruch płynny. Tempa raczej umiarkowane i wolne.
5. Dynamika. Przewaga cichych odcieni (pp, p) i delikatnych przejść. Głośne kulminacje są rzadkie i krótkie, wyjątkiem jest Bolero, zbudowane z jednego długiego crescendo.
6. Artykulacja. Miękkie legato, wybrzmiewanie, staccato pod łukiem. Debussy często pisał przy nutach francuskie określenia: doux (łagodnie), expressif (wyraziście).
7. Faktura. Najczęściej homofoniczna, ale warstwowa: tło (pedał, tremolo), środek (akordy) i krótki motyw na wierzchu. Polifonia pojawia się rzadko.

2.1Skale, które dają „impresjonistyczne” brzmienie

• skala całotonowa — sześć dźwięków w odległości całego tonu (np. c–d–e–fis–gis–ais). Nie ma w niej półtonów, więc nie ma wyraźnej toniki; brzmi „zawieszona”.
• pentatonika — pięć dźwięków bez półtonów (np. czarne klawisze fortepianu). Kojarzono ją z muzyką Dalekiego Wschodu; słychać ją w Pagodach Debussy'ego.
• skale modalne — skale kościelne (dorycka, frygijska, lidyjska, miksolidyjska), znane ze średniowiecza i renesansu.

2.2Jak rozpoznać utwór impresjonistyczny

Na sprawdzianie ze słuchu pomogą te pytania: czy słyszysz więcej barwy niż wyraźnej melodii? Czy akordy „płyną” obok siebie, zamiast się rozwiązywać? Czy dominuje cicha dynamika i miękka artykulacja? Czy tytuł podsuwa obraz (morze, mgła, ogród, księżyc)? Jeśli tak, a brzmienie jest delikatniejsze niż w romantyzmie i mniej ostre niż w muzyce XX w., to najpewniej impresjonizm.

Impresjoniści chętnie pisali muzykę programową, czyli związaną z treścią pozamuzyczną: obrazem, wierszem, krajobrazem. Tytuły takie jak Morze, Ogrody w deszczu czy Gra wody naprowadzają słuchacza na nastrój. Debussy w Preludiach umieścił tytuły na końcu każdego utworu, w nawiasie i po wielokropku: najpierw muzyka, potem skojarzenie. Obok powstawała też muzyka absolutna, bez programu: kwartety smyczkowe, sonaty, etiudy.

3.1Muzyka instrumentalna

Preludium fortepianowe

Krótki, samodzielny utwór o jednym nastroju. Debussy wydał 24 preludia w dwóch księgach (1910, 1913), m.in. Dziewczyna o włosach jak len i Zatopiona katedra. posłuchaj posłuchaj

Miniatury i cykle fortepianowe

Zbiory obrazków: Estampes (Ryciny) i Kącik dziecięcy Debussy'ego, Gra wody i Gaspard de la nuit Ravela, Metopy i Maski Szymanowskiego. posłuchaj

Poemat symfoniczny i szkic symfoniczny

Jednoczęściowy utwór orkiestrowy z programem (Preludium do „Popołudnia fauna”) albo cykl kilku obrazów (Morze — trzy szkice symfoniczne; Nokturny). posłuchaj

Suita

Cykl kilku części, często nawiązujących do dawnych tańców: Suita bergamaska Debussy'ego (z Clair de lune), Grobowiec Couperina Ravela.

Kwartet smyczkowy, sonata, koncert

Gatunki klasyczne w nowych barwach: kwartety Debussy'ego (1893) i Ravela (1903), Sonatina Ravela, dwa koncerty fortepianowe Ravela (1931), I Koncert skrzypcowy Szymanowskiego (1916).

3.2Muzyka wokalna i wokalno-instrumentalna, scena

Opera

Peleas i Melizanda Debussy'ego (1902) do dramatu Maurice'a Maeterlincka: śpiew bliski mowie, bez popisowych arii, orkiestra buduje nastrój. Ravel napisał opery Godzina hiszpańska i Dziecko i czary (libretto Colette).

Balet

Dafnis i Chloe Ravela (1912) dla Baletów Rosyjskich Siergieja Diagilewa; Bolero (1928) też powstało jako balet. Do Preludium do „Popołudnia fauna” Wacław Niżyński ułożył w 1912 r. słynną choreografię.

Pieśń

Pieśni do słów poetów symbolistów (Verlaine, Mallarmé). U Szymanowskiego m.in. Pieśni muezina szalonego (1918) do słów Jarosława Iwaszkiewicza.

3.3Formy z podstawy programowej w impresjonizmie

Impresjoniści unikali sztywnych schematów, ale klasyczne formy nie zniknęły.

• Forma trzyczęściowa (ABA). Clair de lune ma budowę ABA': na końcu wraca temat z początku, nieco zmieniony. posłuchaj
• Forma sonatowa. Pierwsza część Sonatiny Ravela to wzorcowa forma sonatowa z ekspozycją, przetworzeniem i repryzą, tylko w impresjonistycznej harmonii.
• Powtarzanie zamiast rozwijania. W Bolerze dwie melodie wracają po wiele razy bez zmian nad niezmiennym rytmem werbla (ostinato). Zmienia się tylko instrumentacja i głośność. To nie są wariacje w klasycznym sensie, bo nuty się nie zmieniają, zmienia się barwa.
• Dawne tańce. Ravel sięgnął po renesansową pawanę (Pawana dla zmarłej infantki) posłuchaj i barokowe formy taneczne w Grobowcu Couperina.

4.1Claude Debussy (1862–1918)

Urodził się w Saint-Germain-en-Laye pod Paryżem. Jako dziecko uczył się gry na fortepianie u pani Mauté de Fleurville, która według Britanniki była związana z kręgiem Fryderyka Chopina. W 1873 r. wstąpił do Konserwatorium Paryskiego, a w 1884 r. zdobył Prix de Rome. Twórca uważany za inicjatora impresjonizmu w muzyce, choć sam tej nazwy nie akceptował.

Najważniejsze utwory: Preludium do „Popołudnia fauna” (1894), opera Peleas i Melizanda (1902), Morze (1905), Clair de lune z Suity bergamaskiej, Estampes, Kącik dziecięcy dla córki Chouchou (1908), dwie księgi Preludiów i Dwanaście etiud (1915). Pod koniec życia, chory na raka, pisał sonaty kameralne. Zmarł w Paryżu w 1918 r.

Debussy pisał też krytyki muzyczne jako „Pan Croche”. W jednej z nich zapytał, czy nie lepiej zobaczyć wschód słońca, niż słuchać Symfonii pastoralnej Beethovena. To dobrze streszcza jego podejście: muzyka ma oddawać naturę i wrażenie, a nie opowiadać o nich.

4.2Maurice Ravel (1875–1937)

Urodził się w Ciboure w Kraju Basków jako syn szwajcarskiego ojca i baskijskiej matki. W 1889 r. wstąpił do Konserwatorium Paryskiego, gdzie kompozycji uczył go Gabriel Fauré. Trzy razy bezskutecznie startował do Prix de Rome, bo jury uznało jego prace za zbyt nowoczesne. Skandal skończył się dymisją dyrektora konserwatorium.

Ravel słynie z precyzji i mistrzostwa orkiestracji. Igor Strawiński porównał go do „najdoskonalszego ze szwajcarskich zegarmistrzów”. Sam Ravel pisał, że jego celem jest doskonałość techniczna i może do niej dążyć bez końca, bo wie, że nigdy jej nie osiągnie.

Najważniejsze utwory: Pawana dla zmarłej infantki (1899; w wersji orkiestrowej z 1910 r. melodię gra róg), Gra wody (1901), Kwartet smyczkowy (1903), Sonatina, Gaspard de la nuit (1908), Rapsodia hiszpańska (1907), balet Dafnis i Chloe (1912), Grobowiec Couperina (1917), Bolero (1928), dwa koncerty fortepianowe (1931), w tym Koncert na lewą rękę. W 1922 r. zinstrumentował Obrazki z wystawy Musorgskiego i ta wersja orkiestrowa jest dziś najbardziej znana.

4.3Inni kompozytorzy

Erik Satie (1866–1925)

Przyjaciel Debussy'ego przez blisko 30 lat. Jego spokojne Gymnopédies (1888) używały nowatorskich akordów, a Debussy zinstrumentował dwie z nich. Britannica podkreśla jednak, że Satie chodził własną drogą i jego późniejsza twórczość była wręcz przeciwieństwem impresjonizmu.

Manuel de Falla (1876–1946)

Hiszpan, w Paryżu poznał Debussy'ego, Dukasa i Ravela. Jego Noce w ogrodach Hiszpanii (1916) to trzy „impresje” na fortepian i orkiestrę, w których fortepian jest częścią orkiestry, a nie solistą.

Ottorino Respighi (1879–1936)

Włoch, uczeń Rimskiego-Korsakowa. W poematach symfonicznych Fontanny rzymskie i Pinie rzymskie (1924) maluje miasto barwną orkiestrą.

Britannica przypomina, że brzmienia „impresjonistyczne” można znaleźć wcześniej u Chopina, Liszta i Wagnera, a później u Bartóka czy Gershwina. Impresjonizm wpłynął więc na muzykę daleko poza Francją.

5.1Karol Szymanowski (1882–1937)

Najważniejszy polski kompozytor, u którego słychać wpływ impresjonizmu. Urodził się w Tymoszówce na Ukrainie, zmarł w Lozannie. Był bywalcem Europy: w 1911 r. słuchał w Wiedniu Peleasa i Melizandy, w 1913 r. Popołudnia fauna, zwiedzał Sycylię, a w 1914 r. Afrykę Północną.

Polska Biblioteka Muzyczna (Encyklopedia Muzyczna PWM) dzieli jego twórczość na trzy okresy. W drugim (1914–1919), natchnionym kulturami Orientu i antyku, Szymanowski „zbliżył się do impresjonizmu Debussy'ego i Ravela”: osłabił system dur-moll, sięgnął po barwną instrumentację i zmysłowe brzmienie. To samo hasło ostrzega jednak, że nazwanie tego okresu po prostu „impresjonistycznym” zawęża sprawę, bo Szymanowski korzystał też z doświadczeń Strawińskiego i szukał własnej drogi.

Utwory drugiego okresu:

• Mity op. 30 na skrzypce i fortepian (1915): Źródło Aretuzy, Narcyz, Driady i Pan. Pisane z myślą o skrzypku Pawle Kochańskim, który z kompozytorem grał Źródło Aretuzy już w kwietniu 1915 r. w Kijowie. posłuchaj
• Metopy op. 29 na fortepian (1915), których tytuł nawiązuje do płaskorzeźb z Selinuntu oglądanych w muzeum w Palermo; części opowiadają o kobietach z Odysei. posłuchaj
• Maski op. 34 na fortepian (1915–1916): Szeherezada, Błazen Tantris, Serenada Don Juana.
• III Symfonia „Pieśń o nocy” op. 27 (1916) i I Koncert skrzypcowy op. 35 (1916).
• Pieśni muezina szalonego op. 42 (1918).

5.2Młoda Polska w muzyce

Szymanowski należał do pokolenia nazywanego Młodą Polską w muzyce. W 1905 r. Grzegorz Fitelberg, Ludomir Różycki i Apolinary Szeluto założyli w Berlinie Spółkę Nakładową Młodych Kompozytorów Polskich, do której wkrótce dołączył Szymanowski. Chcieli wydawać i grać nową polską muzykę na poziomie europejskim. Fitelberg jako dyrygent poprowadził później m.in. prawykonanie Stabat Mater Szymanowskiego (Warszawa, 1929).

5.3Chopin w tle i polskie tańce

Z impresjonizmem łączy się też Fryderyk Chopin. Britannica wymienia go wśród kompozytorów, u których wcześniej pojawiają się fragmenty o „impresjonistycznym” brzmieniu. W 1915 r. Debussy redagował dla wydawnictwa Durand nowe wydanie dzieł Chopina, a swoje Dwanaście etiud zadedykował jego pamięci.

Szymanowski po 1919 r. odszedł od świata Orientu i antyku ku muzyce polskiej. W Mazurkach op. 50 świadomie nawiązał do Chopina, a w balecie Harnasie (ukończonym w 1931 r. w Zakopanem) do muzyki górali podhalańskich. To już nie impresjonizm, ale te utwory łączą barwną harmonię z polskim tańcem narodowym, mazurkiem: metrum trójdzielne, akcenty często na słabych częściach taktu, charakterystyczne rytmy punktowane.

Impresjoniści pisali na dużą orkiestrę symfoniczną późnego romantyzmu, ale używali jej inaczej. Britannica pisze, że u Debussy'ego tradycyjny podział na drewno, blachę i smyczki zostaje „rozbity”, tak jak impresjoniści rozbijali kolor na plamy. Zamiast potężnych tutti słychać małe grupy, solistów i nietypowe połączenia.

Flet i rożek angielski

Flet otwiera Preludium do „Popołudnia fauna”. Rożek angielski (instrument z rodziny oboju o ciemniejszej barwie) prowadzi nastrojowe melodie.

Harfa

Harfa pedałowa daje glissanda i arpeggia, które kojarzą się z wodą i światłem. Debussy i Ravel pisali też muzykę kameralną z harfą.

Czelesta

Instrument klawiszowy, w którym młoteczki uderzają w metalowe płytki. Opatentował ją Auguste Mustel w Paryżu w 1886 r. Brzmi jak delikatne dzwoneczki.

Smyczki z tłumikami i flażoletami

Granie z tłumikiem (con sordino), flażolety, tremolo, podział sekcji na wiele głosów (divisi) dają mglistą, migoczącą barwę. Britannica zwraca uwagę na nową barwę smyczków w pizzicatowym scherzu kwartetu Debussy'ego i w Morzu.

Fortepian

Najważniejszy instrument impresjonizmu poza orkiestrą. Pedał prawy przedłuża brzmienie i miesza akordy w „plamy”, ciche dynamiki i różne rejestry dają wiele barw.

Saksofon i perkusja

W Bolerze Ravel powierza melodię także saksofonom, a rytm prowadzi werbel. W Morzu pojawiają się talerze, tam-tam i dzwonki.

6.1Głosy i zespoły

• Głosy solowe w operze: w Peleasie i Melizandzie partię Melizandy śpiewa sopran, a głosy męskie prowadzą dialog bliski mowie.
• Chór bez słów: w Syrenach, trzecim z Nokturnów Debussy'ego, kobiecy chór śpiewa samymi samogłoskami jako jeszcze jedna barwa orkiestry. Podobnie chór w Dafnisie i Chloe Ravela.
• Kwartet smyczkowy (dwoje skrzypiec, altówka, wiolonczela): kwartety Debussy'ego i Ravela.
• Duet skrzypce i fortepian: Mity Szymanowskiego, Sonata skrzypcowa Debussy'ego.
• Orkiestra symfoniczna z harfą, czelestą i bogatą perkusją; także fortepian solo.

Utwory, które warto znać ze słuchu. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

impresjonizm

Styl w muzyce przełomu XIX i XX w. (ok. 1890–1918), zapoczątkowany przez Debussy'ego. Nazwa pochodzi od malarstwa (Monet, Impresja, wschód słońca).

symbolizm

Kierunek w poezji (Mallarmé, Verlaine), który sugeruje nastrój obrazem i brzmieniem słów zamiast opisu wprost.

kolorystyka

Barwa dźwięku zależna od instrumentów, rejestru i sposobu gry. W impresjonizmie jeden z najważniejszych elementów utworu.

harmonika

Sposób łączenia współbrzmień w utworze. U impresjonistów akordy często przesuwają się równolegle i nie muszą się rozwiązywać.

agogika

Zmiany tempa w trakcie wykonania (przyspieszenia, zwolnienia, rubato).

artykulacja

Sposób wydobycia i łączenia dźwięków (legato, staccato, akcent).

skala całotonowa

Skala sześciu dźwięków w odległości całego tonu, bez półtonów.

pentatonika

Skala pięciu dźwięków bez półtonów, np. ułożona z czarnych klawiszy fortepianu.

paralelizmy

Równoległe przesuwanie akordów lub interwałów o tej samej budowie.

faktura

Układ głosów w utworze: monodia (jeden głos), polifonia (głosy samodzielne), homofonia (melodia z akompaniamentem). W impresjonizmie przeważa homofonia warstwowa.

muzyka programowa

Muzyka związana z treścią pozamuzyczną (obrazem, wierszem), np. Morze Debussy'ego.

muzyka absolutna

Muzyka bez programu, np. Kwartet smyczkowy Ravela.

preludium

U Debussy'ego krótki, samodzielny utwór fortepianowy o jednym nastroju, z tytułem umieszczonym na końcu.

poemat symfoniczny

Jednoczęściowy utwór orkiestrowy z programem, np. Preludium do „Popołudnia fauna”.

ostinato

Uparcie powtarzany motyw lub rytm, np. rytm werbla w Bolerze.

czelesta

Instrument klawiszowy z metalowymi płytkami uderzanymi młoteczkami; brzmi jak dzwoneczki.

con sordino

(wł.) z tłumikiem — granie z tłumikiem, które ścisza i przyciemnia barwę.

gamelan

Indonezyjska orkiestra gongów i metalofonów; Debussy słuchał jej w Paryżu w 1889 r.

Kliknij odpowiedź. Po każdym pytaniu zobaczysz krótkie wyjaśnienie, a na końcu wynik.